W dzisiejszych czasach nie wyobrażamy sobie życia bez internetu. Nowoczesne technologie mogą być jednak wykorzystywane zarówno w dobry, jak i negatywny sposób, szczególnie mocno oddziałując na zdrowie psychiczne młodych ludzi. Właśnie powstał raport: „Dobre i złe wiadomości – życie online i offline a zdrowie psychiczne polskich nastolatków”, który przedstawia szczegółową analizę wpływu technologii cyfrowych na zdrowie psychiczne polskich nastolatków, identyfikując zarówno obszary ryzyka, jak i czynniki chroniące. Badaniami, których wyniki znajdują się w raporcie, objęto dwie grupy młodzieży – uczniów siódmych klas szkół podstawowych oraz uczniów uczęszczających do trzecich klas szkół ponadpodstawowych.
W raporcie zaprezentowane zostało wieloaspektowe spojrzenie na sposób, w jaki młodzież korzysta z internetu i cyfrowych narzędzi ekranowych. Uzyskane w badaniu wyniki są w wielu obszarach nieoczywiste i wskazują na to, że stereotypowe przekonania dotyczące młodych ludzi i mediów cyfrowych są często nietrafne i nieprawdziwe, a nierzadko opierają się na nieuzasadnionych uproszczeniach.
W niektórych obszarach wyniki mogą budzić niepokój, w związku z tym wymagają uważnej, ale jednocześnie mądrej reakcji m.in w obszarze profilaktyki. W raporcie można odnaleźć pozytywne informacje dotyczące tego, jak młodzież korzysta z internetu, są to sposoby, które budują kompetencje, wzmacniają więzi i poczucie sprawczości. Te wyniki wskazują, że warto częściej ufać młodzieży, ale nie należy tracić przy tym czujności i bieżącego zainteresowania ich środowiskiem. Przy mądrym, wspierającym towarzyszeniu osób dorosłych, pozytywne wykorzystanie mediów cyfrowych może realnie chronić zdrowie psychiczne nastolatków – pomagać w szukaniu wsparcia, regulowaniu emocji, rozwijać zainteresowania i wzmacniać poczucie przynależności.
WYBRANE WYNIKI BADAŃ:
– Internet to środowisko życia młodzieży – poza tym, że może być miejscem doświadczania cyberprzemocy, mowy nienawiści, pornografii czy patotreści – może być i wielokrotnie jest – jest też miejscem nauki, nawiązywania relacji, rozwijania zainteresowań czy działań obywatelskich.
– Większość uczniów (88% młodych ludzi z klas siódmych szkół podstawowych i 96% uczniów z klas trzecich szkół ponadpodstawowych) posiada konto w portalu społecznościowym, 9/10 uczniów korzysta codziennie.
– Zachowania ryzykowne. Prawie połowa uczniów klas 7 i 3/4 uczniów klas 3 napotykała w sieci reklamy rzeczy przeznaczonych tylko dla dorosłych. Co trzeci uczeń był obrażany w internecie przez osoby z klasy/ze szkoły, a 37% uczniów klas 7 oraz 52% uczniów 3 klas szkół ponadpodstawowych (52%) zapraszała lub przyjmowała w internecie zaproszenia od osób, których w ogóle nie znała.
– Jednocześnie 43% uczniów klas 7 szkół podstawowych i 47% uczniów klas trzecich szkół ponadpodstawowych angażowało się w internetowe inicjatywy społeczne (np. zbiórki charytatywne, petycje). Prawie połowa uczniów tworzyła lub udostępniała w internecie własne treści (np. grafiki, animacje, opowiadania) a co czwarty uczeń klas siódmych szkół podstawowych i klas trzecich szkół ponadpodstawowych (27% i 25%) tworzył materiały edukacyjne w internecie, aby wspierać innych.
– Młodzież korzysta w zróżnicowany sposób z internetu a sam czas korzystania w mediów cyfrowych jest nisko skorelowany z problemami zdrowia psychicznego – zależności te są złożone i osadzone w kontekście życia ucznia.
– Kluczowa jest jakość, a nie ilość czasu, do tego zróżnicowanie czasu i jakości – co jest szczególnie widoczne u starszych uczniów.
– Czas używania internetu zarówno w dni szkolne, jak i weekendowe ma niewiele wspólnego z bogactwem jego wykorzystania. Wśród długo i krótko korzystających jest wielu, których korzystanie jest bardzo bogate i wielu takich, których korzystanie jest bardzo mało zróżnicowane.
Nieprawdą jest, że cała młodzież jest zanurzona w internecie bez pamięci. Co 3 uczeń 3 klasy szkoły ponadpodstawowej i co czwarty uczeń 7 klasy szkoły podstawowej osiąga wysokie wyniki na skali kompulsywnego korzystania z internetu.
– Badanie wykazało, że grupie uczniów, liczącej między 15 a 24%, wyświetlają się w internecie treści suicydalne. Do zbiorowości tej nie wliczono respondentów, którzy deklarowali, że takie treści wyświetlają im się rzadko. Natomiast większość badanych samodzielnie ich nie wyszukuje, co oznacza, że w dużej części takie treści wyświetlają się przypadkowo lub przy pomocy działań algorytmów. Wyniki te wskazują na pilną potrzebę większej kontroli nad treściami wyświetlanymi w sieci, na konieczność działań ze strony dostawców technologii oraz wsparcia psychologicznego dla młodzieży narażonej na tego typu zagrożenia.
Wybrane z najważniejszych rekomendacji autorów raportu to m.in.:
• Edukacja młodzieży – uznanie roli odbiorcy jako współtwórcy obiegu treści.
• Wspieranie właściwych postaw i wartości – kształtowanie etyki uczestnictwa w sieci: empatia, asertywność i odpowiedzialność za słowo.
• Wzmacnianie przekazu dotyczącego pozytywnego potencjału wykorzystania technologii cyfrowych.
• Wspieranie inicjatyw zachęcających młodzież do bycia aktywnym społecznie (zarówno online i offline).
• Podniesienie minimalnego wieku użytkowników mediów społecznościowych i stopniowany dostęp do funkcji.
• Podnoszenie kompetencji nauczycieli i innych specjalistów pracujących z młodzieżą w zakresie rozpoznawania i reagowania na kryzys samobójczy uczniów.
• Prowadzenie działań profilaktycznych w obszarach przeciwdziałania przemocy rówieśniczej, zażywania substancji psychoaktywnych oraz nadużywania technologii cyfrowych.
Raport „Dobre i złe wiadomości – życie online i offline a zdrowie psychiczne polskich nastolatków”, opracowany w ramach projektu badawczego „Zdrowie psychiczne młodych cyfrowych”, przygotowany został przez fundację Dbam o Mój Zasięg we współpracy z Bankiem Gospodarstwa Krajowego.
Pełen raport można znaleźć na stronie internetowej: https://dbamomojzasieg.pl/dobre-i-zle-wiadomosci/.
KOMENTARZ
„Z perspektywy specjalisty terapii uzależnień wyniki te pokazują, że internet sam w sobie nie jest ani zagrożeniem, ani rozwiązaniem problemów – stanowi środowisko, które wzmacnia to, z czym młody człowiek wchodzi w przestrzeń cyfrową. Jak wskazuje raport – kluczowa jest jakość korzystania z sieci oraz funkcja, jaką pełni ona w życiu nastolatka.
Dla młodzieży aktywnej w mediach społecznościowych internet stał się naturalnym obszarem rozwoju psychospołecznego – miejscem budowania tożsamości, relacji i poczucia sprawczości. Może jednak pełnić także funkcję regulowania emocji czy ucieczki od napięcia, trudności i samotności. W takich sytuacjach nie chodzi wyłącznie o „nadmiar ekranu”, lecz o mechanizm zbliżony do innych zachowań nałogowych. W terapii uzależnień kluczowe jest właściwe różnicowanie. O problemie mówimy wtedy, gdy pojawia się utrata kontroli, kontynuowanie zachowania mimo negatywnych konsekwencji oraz zaniedbywanie innych ważnych obszarów życia.
Szczególnie cenne wydają się rekomendacje dotyczące budowania etyki uczestnictwa w sieci. Bardzo istotne jest równoległe działanie na trzech poziomach – odpowiedzialności platform, edukacji cyfrowej oraz wzmacniania kompetencji dorosłych w zakresie wczesnego rozpoznawania sygnałów kryzysu.
Z perspektywy profilaktyki uzależnień najskuteczniejsze są działania, które nie opierają się wyłącznie na zakazach, lecz rozwijają kompetencje emocjonalne, społeczne i umiejętność samoregulacji.
Wyniki raportu potwierdzają potrzebę zrównoważonego podejścia. Zamiast demonizować technologię, warto wzmacniać zasoby młodzieży, wspierać rodziców i nauczycieli oraz rozwijać systemowe rozwiązania chroniące młodych użytkowników. Internet jest dziś integralną częścią rzeczywistości rozwojowej – naszym zadaniem jest nauczyć młodych ludzi korzystać z niego w sposób bezpieczny, świadomy i sprzyjający ich dobrostanowi”.
Elżbieta Kowalska, specjalista terapii uzależnień DCZPDM w Lubinie
