Dorastanie to czas zmian – i to nie tylko tych widocznych. To także moment, w którym młody człowiek zaczyna powoli oddzielać się od rodziców i szukać swojego miejsca w świecie. Ten proces zaczyna się dużo wcześniej, niż mogłoby się wydawać. Już w żłobku czy przedszkolu dziecko doświadcza pierwszych rozstań z rodzicami, poznaje inne dzieci i uczy się podstawowych umiejętności potrzebnych w budowaniu przyszłych relacji: dzielenia się, czekania na swoją kolej czy bycia częścią grupy. To właśnie wtedy zaczyna się droga do samodzielności.
Od rodziny do rówieśników
W okresie nastoletnim ten proces nabiera tempa. Kontakt z rodzicami – choć nadal ważny – często schodzi na dalszy plan. Coraz większe znaczenie zyskują rówieśnicy.
Dlaczego tak się dzieje?
Bo jednym z najważniejszych zadań rozwojowych w tym czasie jest budowanie autonomii i niezależności. A trudno to zrobić, będąc tylko w relacji z dorosłymi. Nastolatek potrzebuje przestrzeni, w której może sprawdzać siebie, aby lepiej zrozumieć, kim jest jako odrębna osoba – jakie ma poglądy, granice i możliwości. W grupie rówieśniczej może testować różne zachowania, konfrontować swoje zdanie z innymi i doświadczać konsekwencji własnych decyzji. To naturalny etap eksperymentowania, który pomaga mu budować poczucie własnej wartości i niezależność. Dzięki temu stopniowo tworzy swoją tożsamość i uczy się funkcjonować bez stałego oparcia w dorosłych i tą przestrzenią staje się grupa rówieśnicza.
Kim jestem? Czyli o tożsamości
Jedną z najważniejszych zdobyczy dorastania, która kształtuje się właśnie w kontakcie z grupą rówieśniczą, jest tożsamość, czyli świadomość własnej odrębności, wyjątkowy zestaw cech psychologicznych i fizycznych, wartości, które definiują kim jesteśmy.
Tożsamość to odpowiedź na pytania:
-
Kim jestem? Jaki chciałbym być?
-
Co jest dla mnie ważne?
-
W co wierzę?
-
Do jakiej „grupy” chcę należeć?
W relacjach z rówieśnikami młody człowiek nie tylko obserwuje innych, ale także konfrontuje ich postawy, poglądy i zachowania ze swoimi własnymi. Porównując się, zaczyna dostrzegać, czym się różni, a w czym jest podobny – to pomaga mu określić własne granice i wartości. Inspirując się innymi, poszerza horyzonty, odkrywa nowe zainteresowania, sposoby myślenia i możliwości działania. Z kolei bunt wobec grupy czy autorytetów bywa ważnym etapem w kształtowaniu niezależności i tożsamości – pozwala wypracować własne zdanie. W ten sposób grupa staje się swoistym „lustrem” – odbija jego zachowania, emocje i wybory, pomagając mu zobaczyć siebie z zewnątrz i lepiej zrozumieć, kim naprawdę jest. Co ciekawe, potwierdzają to także badania. Badania naukowe pokazują, że jakość relacji z rówieśnikami ma realny związek z rozwojem tożsamości nastolatka – młodzi ludzie, którzy mają dobre, wspierające relacje, częściej budują bardziej spójne i stabilne poczucie tego, kim są. To właśnie w kontakcie z innymi młody człowiek testuje różne role, porównuje się i stopniowo „układa” obraz samego siebie (Erik Erikson, 2016r).
Z drugiej strony, brak relacji rówieśniczych może mieć realne konsekwencje dla rozwoju młodego człowieka. Samotność w okresie dorastania to nie tylko chwilowe poczucie „bycia poza grupą” – to doświadczenie, które może wpływać na sposób myślenia o sobie i innych. Co więcej, młodzi ludzie pozbawieni kontaktów rówieśniczych mają mniej okazji do ćwiczenia umiejętności społecznych – takich jak komunikacja, rozwiązywanie konfliktów czy budowanie bliskości. To sprawia, że wejście w relacje w dorosłym życiu może być dla nich trudniejsze.
Co daje grupa rówieśnicza?
Bycie częścią grupy zaspokaja wiele ważnych potrzeb:
-
potrzebę przynależności – „jestem częścią czegoś”
-
potrzebę akceptacji – „ktoś mnie lubi takim, jakim jestem”
-
potrzebę bycia rozumianym – „inni mają podobnie jak ja”
Szczególnie ważne są relacje przyjacielskie. U dziewcząt często opierają się one na bliskości, rozmowach, zwierzeniach i wzajemnym wsparciu. U chłopców więzi częściej budują się wokół wspólnych aktywności i zainteresowań. Grupa daje też coś jeszcze – poczucie ulgi. Nastolatek widzi, że inni przeżywają podobne emocje i trudności. To pomaga mu zrozumieć, że to, co się z nim dzieje, jest „normalne i okej”.
Nauka życia w praktyce
Relacje z rówieśnikami to też naturalny trening umiejętności społecznych. W grupie młodzi ludzie uczą się:
-
komunikacji
-
współpracy
-
rozwiązywania konfliktów
-
stawiania granic
-
radzenia sobie z odrzuceniem
To doświadczenia, które trzeba przeżyć osobiście, nie da się ich „nauczyć z książki”.
A co, jeśli tej grupy brakuje?
Brak grupy rówieśniczej może być dla nastolatka bardzo trudny. Może prowadzić do poczucia samotności, obniżonego poczucia własnej wartości czy trudności w relacjach w przyszłości. Młody człowiek zostaje wtedy pozbawiony naturalnej przestrzeni do uczenia się relacji – nie ma gdzie ćwiczyć komunikacji, rozwiązywania konfliktów czy budowania bliskości poza rodziną. Często zaczyna też myśleć o sobie jako „gorszym” lub „niepasującym”, co może utrwalać się na lata. Dlatego tak ważne jest, aby dorośli świadomie wspierali dziecko w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z rówieśnikami, traktując je jako kluczowy element jego rozwoju.
Z drugiej strony – nie każda grupa działa pozytywnie. Ryzyko trafienia do grupy destrukcyjnej jest większe u nastolatków, którzy czują się samotni, odrzuceni lub mają niskie poczucie własnej wartości – wtedy silniej szukają akceptacji za wszelką cenę. Bardziej narażone są też osoby, które nie mają bezpiecznej, wspierającej relacji z dorosłymi, bo to grupa zaczyna wtedy pełnić główną funkcję „oparcia”. W takich sytuacjach młody człowiek może łatwiej ulegać presji i przyjmować normy grupy, nawet jeśli są dla niego szkodliwe. Bycie w tzw. „złej grupie” może wiązać się z presją, podejmowaniem ryzykownych zachowań czy rezygnacją z własnych wartości tylko po to, by zostać zaakceptowanym.
Kiedy potrzebne jest wsparcie
Jeśli nastolatek ma trudności w odnalezieniu się w grupie albo trafia na relacje, które mu szkodzą, warto poszukać pomocy. Jedną z form wsparcia jest socjoterapia lub terapia grupowa. To bezpieczna przestrzeń, w której młody człowiek może uczyć się relacji, lepiej rozumieć siebie i doświadczać akceptacji w zdrowy sposób.
Warto jednak pamiętać, że rozpoczęcie psychoterapii powinno być poprzedzone diagnozą psychologiczną lub psychoterapeutyczną. Pozwala ona lepiej zrozumieć trudności nastolatka, ich źródła oraz dobrać najbardziej adekwatną formę wsparcia. Dzięki temu pomoc jest bardziej trafna i skuteczna, a nie przypadkowa.
AUTOR: Angelina Żuraw – psycholog, psychoterapeuta w DCZPDM w Lubinie
