Dbanie o rezyliencję, czyli jak wspierać odporność psychiczną dzieci i młodzieży

Każdego dnia mierzymy się z większymi lub mniejszymi wyzwaniami. Czasem bywają okresy, gdy towarzyszy nam bardzo wiele stresów, inne dni są spokojniejsze, dają chwilę wytchnienia. Doświadczenia życiowe ludzi różnią się od siebie, jednak wiele osób radzi sobie ze zmiennością otoczenia. Te osoby nie tylko zachowując równowagę psychiczna, jak i budują sieć wsparcia w postaci relacji społecznych, rozwijają swoje pasje, a w sytuacji odczuwania zwiększonego napięcia emocjonalnego mają wypracowane sposoby radzenia sobie. Rozumieją sygnały, które daje im organizm, są uważne na objawy, które świadczą o tym, że doświadczają wielu obciążających stresorów, ale jednocześnie potrafią je zinterperetować i wykorzystać nabyte w ciągu życia umiejętności. Tych ludzi cechuje odporność psychiczna*. Poziom odporności psychicznej zależy od wielu czynników i w ciągu życia może się on wahać. Na nasza psychikę wpływają nie tylko czynniki zewnętrzne w postaci wydarzeń, lecz również to w jakim otoczeniu rodzinnym jesteśmy, w jakiej kondycji fizycznej, jak i to jak spędzamy czas wolny.

*Czym jest odporność psychiczna?

Jest to umiejętność radzenia sobie z wyzwaniami, trudami dnia codziennego, niepowodzeniami przy zachowaniu równowagi psychicznej. Dzięki niej osoba może sprawnie funkcjonować w społeczeństwie, budować bliskie relacje z innymi oraz rozwijać się mimo zmiennych warunków, które ją otaczają.

Gdy odczuwamy większą podatność na stres i wyzwania dnia codziennego, ważne jest to, żeby pamiętać, że odporność psychiczna jest umiejętnością, którą można nabyć, jak i rozwijać w czasie całego życia. Inne sposoby redukcji odczuwanego napięcia będą miały dzieci, jak i młodzież, a inne także dorośli.

W kontekście odporności psychicznej ważne jest, aby wyćwiczyć umiejętność powrotu do równowagi psychicznej, nazywaną przez psychologów rezyliencją*. Wymaga ona różnorodnych doświadczeń, poznania samego siebie, jak i swoich potrzeb psychicznych, fizycznych i emocjonalnych. Czasem łatwiej jest ją wykształcić doświadczając sytuacji o konkretnym charakterze np. radzenia sobie z porażką po przegranym meczu. Zdecydowanie trudniej jest ją wypracować w sytuacji konfliktu z bliskim osobami. Na jej kształtowanie się mają wpływ czynniki indywidualne związane z daną osoba, jak i czynniki środowiskowe, jak rodzina, szkoła praca, otoczenie blisko miejsca zamieszkania itp.

*Co to jest rezyliencja?

Rezyliencja, czyli umiejętność powrotu do równowagi psychicznej po trudnej, często wymagającej, stresogennej sytuacji. Jest to zdolność do funkcjonowania pomimo przeciwności losu i doświadczanego kryzysu. Opisana umiejętność adaptacji wpływa pozytywnie na rozwój człowieka, jak i jego samoocenę. Pozytywne doświadczenie pozostaje w pamięci danej osoby i stanowi źródło siły psychicznej na przyszłość. Jest to jednen z elementów kształtujących odporność psychiczną dane osoby.

Jak wspierać u dziecka kształtowanie umiejętności rezyliencji?

Aktualnie badacze zwracają uwagę na wpływ ludzi na swoją odporność psychiczną, tym samym na jej niektóre składowe, jak rezyliencja. Dorośli mogą rozwijać swoją odporność psychiczną, jak i wspierać swoje dzieci w zdobywaniu wiedzy i praktycznych umiejętności w zakresie dbania o swoje zdrowie psychiczne, również tworząc dla nich odpowiednie ku temu warunki. Poniżej znajduje się kilka wskazówek dla rodziców, opiekunów, które można wykorzystać w domu.

1. Wspierajmy rozwijanie kreatywności i wyobraźnię naszych dzieci, które będą pozwalały na wypracowanie metod radzenia sobie z napięciem, sposobów wyrażania siebie i swoich emocji.

2. Pozwalajmy dzieciom na nowe doświadczenia- samodzielne pokonanie wyzwań odpowiednich do wieku i możliwości dzieci daje im poczucie sprawstwa, czyli świadomości, że ich działania, zaangażowanie jest ważne i ma realny wpływ na nie i otoczenie.

3. Pomagajmy dziecku w wypracowaniu adaptacyjnych metod radzenia sobie z emocjami, czyli takich, które nie są szkodliwe dla niego lub osób z otoczenia a mają pomóc dziecku w regulacji napięcia i sprzyjać jego rozwojowi, jak np. rozwijanie hobby, spacer czy spotkania z innymi. Można skorzystać z dostępnych w DCZPDM ulotek stworzonych przez tamtejszy zespół specjalistów w ramach działań profilaktycznych „HappyMind Phone”, jak i „Zdrowa Głowa”. Warto zachęcać dziecko do sprawdzania i testowania różnych sposobów regulacji emocji, tak aby znalazło to, co rzeczywiście będzie dla niego pomocne w różnych sytuacjach.

4. Bądźmy dostępni dla dziecka, gdy nas potrzebuje, co oznacza, że unikamy wyręczania dzieci, a w zamian pozwalamy im podejmować próby poradzenia sobie nowych sytuacjach. Jednakże w razie potrzeby warto być blisko dziecka i reagować, gdy dziecko potrzebuje wskazówki lub pomocy od rodzica.

5. Stwórzmy bezpieczne warunki dla dziecka w środowisku domowym, tak aby chętniej i odważniej podejmowało wyzwania, mimo możliwości poniesienia porażki. Dzieci potrzebują czasu i wsparcia najbliższych. Nie stawiajmy dziecku wysokich oczekiwań, unikajmy porównań, pomóżmy zrozumieć sytuację i wyciągać wnioski na przyszłość.

6. Postawmy na zdrowie – dbanie o dobrą kondycję fizyczną zarówno własną jak i dziecka będzie sprzyjało tworzeniu odpowiednich warunków do jego rozwoju.

7. Wspierajmy dziecko, ale nie zapominajmy o sobie. Dbanie o swoje zdrowie psychiczne będzie pozytywnie wpływało na kondycję psychiczną dziecka. Dzieci obserwują rodziców i poprzez naśladownictwo uczą się od nich np. sposobu radzenia sobie w różnych sytuacjach i metod regulacji emocji.

8. Myślmy perspektywicznie – aktualne doświadczenia naszych dzieci będą stanowiły element kształtującej się u nich samooceny, jak i osobowości. Będą miały wpływ na to, jak dzieci będą postrzegały siebie i swoje możliwości, jako osoby dorosłe. Mimo, że czasem łatwiej jest wyręczyć dzieci, warto poświecić czas, aby poznawały siebie w różnych sytuacjach i okolicznościach. Dajmy im przestrzeń na działanie, nie pospieszajmy ich w trakcie uczenia się nowych umiejętności, zdobywania doświadczeń. Zwróćmy uwagę na to, że każdy popełnia błędy, które są częścią nauki. Akceptujmy różne emocje, które mogą towarzyszyć dziecku w tej sytuacji. Zwiększamy wówczas szansę na efektywne uczenie się i poznawanie samego siebie.

9. Starajmy się zachować optymizm mimo wyzwań. Warto pokazać dziecku, że niektóre sytuacji trudne, mogą stanowić dla niego szansę na rozwój, mimo braku efektów, których oczekiwało np. „Widziałam/em, jak się starałeś wykonać to zadanie, miałeś tyle pomysłów!”, „Widziałam/em, że mimo tego, że było Ci trudno, próbowałeś trenować dalej”. Takie spojrzenie na sytuację będzie sprzyjało większej otwartości młodego człowieka na nowe doświadczenia, jak i wskaże dziecku to, że różne sytuacji mogą mieć nie tylko wady i generować lęk, lecz również pozytywy mobilizujące je do działania.

10. Umożliwiajmy dziecku rozwijanie relacji z rówieśnikami. Potrzeba przynależności do grupy jest naturalnym etapem w rozwoju dzieci i młodzieży, a także stanowi ważną funkcję w zakresie rozwijania rezyliencji. Młodsze dzieci uczą się nawiązywać relacje, rozwiązywać konflikty i funkcjonować w grupie. To bardzo ważny etap, który wpływa na to, jak dziecko będzie budowało relacje w przyszłości. U nastolatków mających pozytywne relacje z rówieśnikami obserwuje się poprawę samopoczucia, większą odporność na stres, jak i wyższą samoocenę. Przebywając z innymi będą również miały poczucie, że z różnymi problemami nie są same.

Dlaczego kształtowanie umiejętności rezyliencji jest istotne?

Wzmacnianie odporności psychicznej dzieci powoduje, że wykształcają one nowe umiejętności, które pozwalają im lepiej funkcjonować w aktualnie sytuacji życiowej, jak i budują podwaliny zdrowia psychicznego, które wykorzystają w życiu dorosłym. Chcemy, aby dziecko z czasem:

• Lepiej radziło sobie ze stresem w codziennym życiu, jak i w sytuacjach, gdy jego poziom wzrasta (nagłe, trudne wydarzenia życiowe)

• Miało poczucie szczęścia, spokoju.

• Poznało siebie i akceptowało to jakie jest.

• Miało adekwatną samoocenę, czyli znało swoje mocne strony, jak i obszary, w których radzi sobie gorzej.

• Podejmowało próby radzenia sobie w różnych momentach życia i ufało sobie, swoim decyzjom, a także umiejętnościom.

• Miało poczucie sprawstwa, czyli wpływu mimo napotkanych wyzwań.

• Wypracowało korzystne i efektywne dla niego umiejętności radzenia sobie z emocjami,

• Wykazywało się optymizmem, ciekawością świata, jak i otwartością do nauki na podstawie swojego doświadczenia.

Budowanie odporności psychicznej przypomina czasem drogę, która jest wyboista, czasem trudna, innym razem przystępna, dająca poczucie sukcesu i spełnienia. Ważne, aby towarzyszyć dzieciom w tej podróży, co będzie stanowiło również dla Rodziców okazję do rozwoju osobistego jak i pogłębiania relacji ze swoim dzieckiem. Czasem trudno zacząć, ale w razie potrzeby można skorzystać ze wsparcia osób z otoczenia, dostępnych publikacji na temat zdrowia psychicznego lub pomocy specjalistów z Dolnośląskiego Centrum Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży w Lubinie.

Przykładowe publikacja:

„Dziecko odporne psychicznie. Jak wychować odważne i otwarte dzieci w świecie pełnym lęku? Terapia CBT”, Philip C.Kendall , wyd. GWP

„Poradnik dla rodziców” autor Krzysztof Szwajca, Milena Kansy, Piotr Kasprzak, Konrad Markiewicz, Marta Szwajca dostępny na stronie internetowej www.zwjr.pl

Magazyn ZE ZDROWIEM nr 5 „Zdrowie Psychiczne dzieci i młodzieży” wydane przez Ministerstwo Zdrowia dostępne na stronie internetowej https://www.nfz.gov.pl/

AUTOR: Dagna Bielak-Keklak, psycholog, psychoterapeuta w DCZPDM w Lubinie